Pozostając na tej stronie wyrażasz jednocześnie zgodę na korzystanie z plików cookie. Szczegółowe informacje w Polityce prywatności.    

23-11-2009 | Edukacja | afrykainaczej, akan, dzieci, edukacjarozwojowa, ghana, poradnikjakmówić, poznajghanę

Dziecko w tradycji ludów Akan

„Tam gdzie nie ma dzieci, nie ma bogactwa" - mówi jedna z mądrości ludów zamieszkujących obszar dzisiejszej Ghany. Przysłowie to w pełni oddaje znaczenie dziecka w tradycji Akan. Nie chodzi w nim o to, że potomstwo jest źródłem bogactwa, ale o samo posiadanie dzieci jako spadkobierców majątku ich rodziców.

© Paweł Średziński. 

Bogaty człowiek, który umiera bezdzietnie, nie może liczyć na honorowe miejsce wśród nieżyjących przodków. „Nie ma nic bardziej bolesnego niż śmierć człowieka, który nie miał dzieci" - głosi inne przysłowie.

Ludy Akan, które stanowią ponad 40 procent mieszkańców dzisiejszej Ghany, zamieszkują jej południową i środkową część. Łączą je wspólne wierzenia, język - pomimo różnych dialektów, kalendarz, a przede wszystkim tradycja i sposób, w jaki traktowane jest dziecko.

Rodzina Akan nie przypomina współczesnego modelu upowszechnionego w Polsce. Człowiek w tradycji Akan nie może funkcjonować bez swojej wielkiej rodziny. Przede wszystkim należy do niej i to ta przynależność determinuje jego życie. Rodziny nie tworzą wyłącznie jej żyjący członkowie. Równie ważną rolę odgrywają zmarli przodkowie.

Członkowie rodziny muszą sobie wzajemnie pomagać. Odmowa pomocy wiązałaby się nie tylko z zaprzeczeniem wielowiekowej tradycji, ale także z gniewem przodków, którzy pomimo śmierci są obecni w świecie żywych. Dlatego tak ważna jest przynależność do rodziny. Bez niej, działając w pojedynkę, człowiek byłby zdany wyłącznie na siebie. Z tej potrzeby funkcjonowania w dużej rodzinie wynika stosunek wobec dzieci. Bez nich rodzina przestałaby funkcjonować, priorytetem jest więc zabezpieczenie jej istnienia w przyszłości. To właśnie prokreacja stanowi główny powód, dla którego są zawierane małżeństwa. Z kolei dziecko, które urodzi się w takim związku, jest traktowane w tradycji Akan jako źródło prestiżu i powód do radości. Potomstwo gwarantuje rodzicom, że po ich śmierci nie odejdą w niepamięć i ich cząstka zostanie właśnie w dzieciach, które będą żyły nadal, a wraz z nimi ich zmarli rodzice. Dlatego też osoba, która umrze jako bezdzietna, skazuje się na niebyt, bo nie ma kto jej wspominać.

Narodziny i dzieciństwo

Narodziny dziecka wieńczą sukcesem akt małżeństwa. Bezpłodność kobiety jest według tradycji ludów Akan jednym z najważniejszych powodów usprawiedliwiających decyzję o rozwodzie. To właśnie dzieci mają zapewnić życie duszom zmarłych rodziców, aby w ten sposób zagwarantować im nieśmiertelność. Ponadto ludy Akan wierzą, że nowonarodzone dziecko dziedziczy krew (mogya) po matce i duszę (ntoro) po ojcu. W związku z tym tradycyjna rodzina Akan ma układ matrylinearny i dzieci należą do rodu matki, z którą łączą je więzy krwi. Dlatego też małżeństwa nie mogą być zawierane w obrębie tego samego klanu i małżonkowie muszą pochodzić z obcych sobie klanów (egzogamia).

Najważniejsza jest dusza człowieka, okra, gwarantująca nieśmiertelność. Każda dusza ma swoje przeznaczenie i kradin, imię nadawane dziecku od dnia tygodnia, w którym przyszedł na świat. Człowiek to także sunsum, czyli ludzki charakter i inteligencja. Akanowie wierzą w przeznaczenie, nkrabea, otrzymane od Boga w dniu narodzin. Wszystko to sprawia, iż życie ludzkie zamyka się w pewnym cyklu, którego kolejne etapy wyznaczają: przyjście na świat, osiągnięcie wieku dojrzałego, małżeństwo, śmierć i wędrówka do świata zmarłych.

Narodziny dziecka są niezwykle ważnym wydarzeniem w życiu rodziny. Jeżeli się powiodą, osiem dni po porodzie dziecko otrzymuje imię, nadawane przez ojca, upamiętniające osobę żyjącą bądź zmarłą, wobec której ojciec dziecka żywi szczególny szacunek i uczucia. Liczba imion może wzrosnąć do kilku z racji takich czynników jak liczba dzieci urodzonych wcześniej przez tę samą kobietę, czy też okoliczności w jakich dziecko przyszło na świat. Jeżeli kobieta nie chce mieć już więcej dzieci, ostatnie z nich otrzymuje imię Kaakyire (dosłownie: „ostatnie dziecko"). Trzecie dziecko nosi imię Mensah („chłopiec") lub Mansah („dziewczynka"). Dzieciom nadawane są też imiona chrześcijańskie. Równie ważny jest dzień tygodnia, w którym się urodziło. W tradycji Akan tydzień ma siedem dni i każdy z nich ma przypisane do siebie imię. Chłopiec urodzony w piątek otrzyma imię Kofi. Dziewczynka, która przyszła na świat w sobotę, będzie miała na imię Ama.

Imiona a dni tygodnia w tradycji Akan

Dzień tygodnia: Imię męskie / Imię żeńskie
Niedziela (Kwasida): Kwesi / Kwasi Akosua
Poniedziałek (Dzoda): Kwadzo / Kudjo Adzo / Adjoa
Wtorek (Blada): Kwabena / Kwabla Abla / Abena
Środa (Kuda): Kwaku / Kweku Akua / Aku
Czwartek (Yawoda): Yawo / Yaw Yawa / Yaa
Piątek (Fida): Kofi Afi / Afua
Sobota (Memleda): Kwame Ama / Ami

Ceremonia nadania imienia ma miejsce dopiero ósmego dnia, co wynika z przekonania, że dziecko, które przeżyło siedem dni, nie powróci (nie umrze) i zostanie wśród żywych. Do tego czasu dziecko należy do świata duchów i jeśli umrze przed tym terminem, nie powinno to budzić zaskoczenia rodziców. Nadanie imienia oznacza oficjalne przyjęcie dziecka do grona rodziny. Odbywa się o wschodzie słońca, symbolizując tym samym narodziny nowego życia.

Podczas uroczystości osoba reprezentująca rodzinę ojca, urodzona tego samego dnia co dziecko, pyta ojca o jego imię, które dziecko właśnie wtedy słyszy po raz pierwszy. Następnie prowadzący ceremonię moczy palec najpierw w naczyniu z wodą, potem w naczyniu z winem palmowym lub alkoholem, zwilża nim język dziecka i mówi do niego: „Kiedy widzisz wodę, nazywaj ją wodą". W ten sposób odbywa się pierwsza lekcja moralności, która ma zachęcić dziecko do bycia prawdomównym w życiu. Później wypowiadane są słowa, które stanowią swoiste życzenia: „Dorośnij i bądź dobrym człowiekiem, pracuj ciężko. Opiekuj się swoją matką i swoim ojcem, kiedy będą starzy".

Według tradycji Akan dziecko gwarantuje nie tylko przetrwanie rodziny, ale również opiekę nad starzejącymi się rodzicami. Przez pierwsze lata życia poznaje rodzinę i obowiązujące w niej zasady. Obowiązek wychowania dziecka nie dotyczy wyłącznie rodziców. Każdy członek rodziny, który jest w wieku rodziców, uczestniczy w procesie wychowawczym i jest traktowany jako jeden z rodziców. Chłopcy przebywają w okresie dorastania z ojcem i wujkami. Dziewczynki z matką i ciotkami. Kiedy dziecko wkracza w świat dorosłych, tradycja Akan przewiduje specjalną uroczystość dla uczczenia tego momentu. U dziewczynek wejście w dorosłość jest związane z pierwszą miesiączką. Wraz z chwilą osiągnięcia dojrzałości człowiek rozpoczyna dorosłe życie.

mgr Paweł Średziński

blog comments powered by Disqus