09-08-2008
Języki Afryki od Z do A. Y yak Yoruba. Część I - ogólnie.
Przenosimy się o tysiące kilometrów na północny zachód i przyglądamy się jednemu z głównych języków Nigerii. Yoruba (po polsku: joruba, ale coś trzeba było dać na y) jest mi znany jeszcze mniej niż zulu (czyli w ogóle), więc proszę tym ostrożniej podchodzić do tego, co tu wypisuję.
Ogólnie o języku i jego użytkownikach.
Yoruba nie należy do rodziny bantu, ale jest z nią dość odlegle spokrewniony. Języki bantu i ich bliżsi krewni tworzą wschodnią część rodziny Benue-Kongo, natomiast yoruba, igbo (inny z głównych języków Nigerii) i języki im bliskie – wschodnią.
Yoruba posługuje się około 30 mln. osób w południowo-zachodniej ćwiartce Nigerii (stany: Oyo, Osun, Ogun, Ondo, Ekiti, Kwara i Lagos), a także w Beninie i Togo (tzw. Ile-Yoruba lub Yorubaland). Yorubowie już w czasach przedkolonialnych byli narodem wysoce zurbanizowanym i dobrze zorganizowanym politycznie (imperia Ife, Oyo i Beninu).
Szczególnie bogata, dobrze znana i opisana jest mitologia Yorubów (kult Oriszów), której elementy zostały przeniesione za ocean i stanowią ważną część wielu religii afrobrazylijskich i afrokaraibskich. Szczególnie silnie czerpią z niej Santeria (Kuba/Puerto Rico, ryt Lucumi) i Candomble (Brazylia; ryt Nago/Yoruba) wykorzystujące w swoich rytuałach język Yoruba. Nietrudno znaleźć portugalskie „rozmówki” Yoruba ukierunkowane właśnie na potrzeby osób praktykujących Candomble.
Sam język jest izolujący (mówiąc po ludzku – krótkie niemodyfikowane słowa, a nie długaśne jak w bantu) i tonalny (każda samogłoska może być mówiona w tonie wysokim, średnim bądź niskim, co całkowicie zmienia znaczenie wyrazu). Jest zróżnicowany dialektalnie – tu będziemy się zajmować tzw. Standard Yoruba najbliższym dialektom Ibadanu i Oyo.
Największy wkład w rozwój i zapis Standard Yoruba wniósł anglikański biskup (pierwszy Afrykańczyk!) Samuel Ajayi Crowther, który w latach 50-tych XIX w. opublikował gramatykę Yoruba oraz przekład Biblii. Obecna ortografia powstała w 1966r., charakterystyczna dla niej jest pionowa linia (z braku fontu zastępuję ją kropką) pod otwartymi ọ i ẹ oraz ş (= sz)
Ortografia i wymowa.
Samogłoski.
W yoruba jest siedem samogłosek ustnych:
i e ẹ a ọ o u
i, a, u – wymawiane jak polskie odpowiedniki.
ẹ - jak polskie e
e – węższe, bardziej zamknięte od polskiego
ọ - jak polskie o
o – węższe, bardziej zamknięte od polskiego
... i pięć nosowych (oznaczanych przez literę n po samogłosce):
in, ẹn (= polskie ę), an, ọn (= polskie ą), un
Spółgłoski.
m, b, f, d, g, s, l, r – jak polskie odpowiedniki
t, k – jak polskie odpowiedniki, ale z przydechem
j, ş (sh), y, w, h – jak angielskie odpowiedniki
n – po samogłosce oznacza jej nosowość; przed samogłoską – jak polskie n; może samodzielnie tworzyć sylabę.
gb – charakterystyczny dla języków regionu dźwięk; jednoczesna wymowa g i b
p – charakterystyczny dla języków regionu dźwięk; jednoczesna wymowa k i p
Tony.
Jak już wspomniałem, są trzy: niski, średni, wysoki. Czyli jakby do, re, mi. Każda samogłoska jest wymawiana w jednym z tonów, a jego wysokość może w całym wyrazie zmieniać. Ton niski zaznacza się opadającym akcentem nad samogłoską, ton wysoki – rosnącym akcentem, średniego tonu się nie zaznacza.
Przykładowo:
‘język joruba’ to èdèe Yorùbá (tony: niski-niski-średni średni-niski-wysoki = do-do-re re-do-mi)
‘dobry ranek’ (powitanie) = ẹ kú àárọ (re mi do-mi-mi)
różnice znaczenia:
ogun – re-re = wojna
ogún – re-mi = dziedzictwo
ogùn – re-do = pot
ògún – do-mi = Ogun (Orisza żelaza, kowalstwa i wojny)
Języki Afryki. E jak ewe.
Wpis łamiący porządek alfabetyczny i nietypowy. Ale porządek się i tak jakoś rozlazł. Zamiast prezentacji języka, tym razem prezentacja językowego projektu, którego przedmiotem jest język...
Rodzina Niger-Kongo. Języki gbe.
Przegląd afrykańskich rodzin językowych kończymy na rodzinie Niger-Kongo (nazwa od rzek, nie od krajów), która jest jednak na tyle ogromna (ok. tysiąca języków tworzących...
Człowiek zwany czwartkiem czyli akan i imiona
W małym nawiązaniu do niedawnego artykułu Pawła Średzińskiego o dzieciach w tradycji Akan ( http://afryka.org/index.php?showNewsPlus=4728 ) parę słów o imionach "kalendarzowych" tam...
Szacun ogólnie
a moze wie Pan co oznacza słowo "jamo". Moj nigerysjki kolega jakos nie che mi powiedziec,wiec nie wiem co mam myslec.
Zaloguj się
Tylko zalogowani użytkownicy mogą dodawać komentarze.
Jeśli nie pamiętasz swojego loginu i/lub hasła, to skorzystaj z funkcji odzyskiwania hasła.
dodaj komentarz
