21-10-2008
Języki Afryki. Ciekawe zjawiska. Odc. 1 - 'mowa szacunku kobiet'
Dziś, trochę inaczej niż dotychczas, chciałbym napisać nie o konkretnym języku, czy grupie języków, ale o bardzo ciekawym zjawisku tyleż językowym, co społecznym. Chodzi o niewymawianie przez zamężne kobiety sylab, wchodzących w skład imion członków rodziny męża.
Zwyczaj specjalnego modyfikowania mowy przez mężatki w zulu i xhosa nazywany jest ukuhlonipha (dosł. okazywanie szacunku), zaś w sesotho ho hlonepha. Co ciekawe, społeczności południowej Afryki inne niż nguni (=zulu + xhosa + ndebele + swati) i sesotho nie znają go (przynajmniej nie w takim kształcie). W sesotho jest on zdecydowanie mniej rozbudowany i można wnosić, że rozwinął się pod wpływem kontaktu z kulturą nguni. Cytowane niżej konkretne formy pochodzą z języka xhosa.
Na czym polega ukuhlonipha? Najprościej mówiąc, jest to zwyczaj wyrażania szacunku teściom, członkom rodziny męża i/lub przywódcom jego klanu poprzez… niewymawianie ich imion, a nawet pojedynczych sylab wchodzących w ich skład. W ich miejsce mówi się aluzjami, zmienia niektóre dźwięki „zakazanych” sylab, bądź wręcz tworzy nowe słowa.
Np. synowa Mbony zamiast ubona ‘widzisz’ mówi ubheka; synowa Ncaphayi którego bratem jest Ntobeko zamiast undincamisile ‘zadziwiasz mnie’ mówi undi-amisile a zamiast intombazana ‘dziewczynka’ - intikazana
Mimo, że zestaw słów i sylab objętych językowym tabu jest odmienny dla każdej zainteresowanej (bo zależy od imion krewnych męża), słownictwo jest częściowo ustabilizowane – tj. występują powszechnie znane pary słów zamienników, których można użyć w przypadku konieczności stosowania ukuhlonipha. Niekiedy w xhosa używa się tu zapożyczeń o tym samym znaczeniu z bardzo bliskiego języka zulu (a w zulu odwrotnie, z xhosa): ukukhuluma zamiast ukuthetha ‘mówić’, wyrazów pokrewnych iphoba ‘potylica’ zamiast intloko ‘głowa’, bądź też neologizmów – zamiast umlilo ‘ogień’ - umbaso ‘krzesane’; zamiast ikofu ‘kawa’ – impungo ‘sączone’ itd.
Zasad tego, nowego dla siebie, języka młoda mężatka uczy się od teściowej i szwagierek. Ukuhlonipha może być stosowane przez całe małżeńskie życie kobiety, lub też (tu występują lokalne różnice) do czasu urodzenia przez nią dzieci. W miastach zwyczaj praktycznie zanikł, ew. występuje w szczątkowej postaci, gdzie miejsce „zakazanych” słów zajmują zapożyczenia z angielskiego czy afrikans, za to w tradycyjnych wiejskich społecznościach wciąż jest żywotny.
W szczególnych wypadkach, ukuhlonipha dotyczy także mężczyzn. Na przykład słynny Shaka, którego matka nosiła imię Nandi, z szacunku dla niej nie używał form pochodnych od rdzenia –mnandi ‘miły, dobry, smaczny’, zamiast nich tworząc nowe słowo –toti.
Być może pokrewnym zjawiskiem jest tzw. isikhetha (‘język wybranych’ - aaah, literówka! właściwa nazwa to isikhwetha, jej znaczenie nie jest tak przejrzyste jak mi się wydawało. Za błąd przepraszam.), czyli specjalny styl mowy chłopców przechodzących rytuał inicjacji, jednak ze względu na kulturowe znaczenie tajemniczości obrzędu, nie dysponuję bliższymi informacjami na ten temat
Zjawiska podobne do ukuhlonipha prawdopodobnie występują także i w innych regionach Afryki, nie jest ono bowiem czymś szczególnie rzadkim w skali świata. U Aborygenów australijskich częste są tzw. „języki teściowej” (czyli specjalny styl mowy do komunikowania się z teściami) czy też zakaz wymawiania imion pewnych osób. Z kolei zamężne Abchazki nie powinny w ogóle odzywać się do mężczyzn – członków rodziny męża. Przykłady podobnych zjawisk zapewne możnaby mnożyć, pozostaje jednak smutnym faktem, że tylko drobny wycinek różnorodności językowo-kulturowej świata jest opisywany w polskiej literaturze, w tym również fachowej.
Główne źródło: R. Finlayson Women’s language of respect: isihlonipho sabafazi [w:] R. Mesthrie (ed.) Language in South Africa, Cambridge University Press, 2004
Języki Afryki. E jak ewe.
Wpis łamiący porządek alfabetyczny i nietypowy. Ale porządek się i tak jakoś rozlazł. Zamiast prezentacji języka, tym razem prezentacja językowego projektu, którego przedmiotem jest język...
Rodzina Niger-Kongo. Języki gbe.
Przegląd afrykańskich rodzin językowych kończymy na rodzinie Niger-Kongo (nazwa od rzek, nie od krajów), która jest jednak na tyle ogromna (ok. tysiąca języków tworzących...
Człowiek zwany czwartkiem czyli akan i imiona
W małym nawiązaniu do niedawnego artykułu Pawła Średzińskiego o dzieciach w tradycji Akan ( http://afryka.org/index.php?showNewsPlus=4728 ) parę słów o imionach "kalendarzowych" tam...
WOW
Mam wielki respekt za wiedzę i chęci do uczenia się tak odległych nam języków, jak zulu czy xhosa.
O rany,
Musze sie zapytac Zimbabwanczyka co on wie na ten temat. Mam nadzieje, ze nie kaze mi nagle 'zapomniec' polowy sylab ;)
...
Nie spotkałem się z wzmiankami o czymś podobnym w szona. Ten konkretny zwyczaj (hlonipha) pochodzi od ludów Nguni (a Szona nimi nie są) - ndebele z RPA go stosują, o ndebele z Zimbabwe (też są Nguni) nie wiem.
Aha, tu piszę o zjawisku językowym, ale okazywanie szacunku ma też inny wymiar - np. u ndebele z RPA, kobiety siedzą na podłodze, a mężczyźni na krzesłach itp.
Dziękuję, Ike, ale...
... z tą wiedzą bywa różnie ;)
Chęci do nauki są zawsze, sama nauka nie taka znów trudna, ale opornie to idzie. Czasu brakuje. Rzuciłbym w diabły całe to xhosa, ale postanowiłem zmusić się do systematyczności i do jakiegoś sensownego poziomu dotrzeć.
W związku z tym nawet nie udaję że uczę się czegokolwiek innego. Wpisy o pozostałych językach zawierają świeżo wyszukane, nowe dla mnie informacje i ich jakość zależy głównie od moich umiejętności guglowania, a nie jakiejś uprzedniej wiedzy. Na przykład "krowie słownictwo" w kinyarwanda odkryłem dopiero dzisiaj.
I tak szacuneczek za hobby i dzielenie się tymi informacjami
A ja nawet nie potrafię przyłożyć się do nauki niemieckiego czy hiszpańskiego... Ale z drugiej strony języki afrykańskie brzmią bardzo, hmm... melodycznie, a jednocześnie dosadnie. Te wszystkie głębokie dźwięki wymuszone specyficznym umiejscowieniem obok siebie twardych i miękkich spółgłosek, z nagłośnieniem całego dźwięku przeciąganymi samogłoskami... Dla ucha to bajka, a przy wymawianiu aż się klata trzęsie :)
Zaloguj się
Tylko zalogowani użytkownicy mogą dodawać komentarze.
Jeśli nie pamiętasz swojego loginu i/lub hasła, to skorzystaj z funkcji odzyskiwania hasła.
dodaj komentarz
