Afryka.org: Wszystko o Afryce. Afryka po polsku. Afryka - Polska

15-10-2008

S jak Somali. Cz II - fonetyka, ortografia, krótki dialog.

W dzisiejszej części piszę o somalijskiej pisowni i wymowie (z większymi, niż zwykle, szczegółami). Na koniec mały dialog, a w zasadzie wymiana grzeczności, która w następnym odcinku posłuży za punkt wyjścia dla rozważań gramatycznych.

Somalijskie spółgłoski.

m – jak w polskim

b – jak w polskim

f – jak w polskim

t – jak w polskim, ale z przydechem

d – jak w polskim

n – jak w polskim

s – jak w polskim

r – jak w polskim

l – jak w polskim

j – jak angielskie ch LUB j (dźwięczność/bezdźwięczność nie zmienia znaczenia)

sh – jak angielskie sh

dh – d wymawiane z językiem zawiniętym do tyłu i dotykającym podniebienia; w wielu dialektach zamiast tego dźwięku występuje r

y – jak polskie j

k – tak jak w polskim ale z przydechem

g – jak polskie g

kh – jak chrapliwe polskie ch

w – jak polskie ł / angielskie w

q – jak g, ale wymawiane z tyłu gardła

x – h wymawiane z głębi ściśnionego gardła

c – arabski ‘ejn czyli dźwięczna gardłowa spółgłoska

‘ – zwarcie krtaniowe, przerwa dźwięku słyszana czasem w kategorycznym nie-e!

h – jak angielskie h

b, d, dh, g, q, l, m, n i r mogą być podwajane, co wpływa na znaczenie słów.

Samogłoski – harmonia i długość.

W somalijskim mamy do czynienia z bardzo ciekawym zjawiskiem tzw. harmonii samogłoskowej. W czym rzecz? Otóż każda z pięciu somalijskich samogłosek (i, e, a, o, u) występuje w dwóch różniących się brzmieniem wariantach – przednim i tylnym (określenia od pozycji języka przy wymowie).

Zjawisko harmonii samogłosek w przypadku somalijskiego (występuje ono, ale w b. odmiennej formie np. w takich językach jak turecki, węgierski czy fiński) polega na tym, że każdy somalijski wyraz może zawierać samogłoski tylko jednego wariantu (tj. albo tylko przednie, albo tylko tylne). Przykładowo w słowie libaax ‘lew’, mamy przednie aa oraz przednie i; zaś w słowie maalin ‘dzień’ – tylne aa i tylne i.

Dodatkowo, niektóre partykuły, spójniki i inne słowa służebne „dostosowują” swoje samogłoski do poprzedzających je wyrazów. Jak widać z przytoczonego przykładu „przedniość” czy „tylność samogłosek” nie jest zaznaczana na piśmie (choć wymowa różni się znacznie). Dzieje się tak dlatego, że różni Somalijczycy różnie stosują zasady harmonii (czyli te same wyrazy dla jednych są „przednie” dla drugich „tylne”) liczba wyrazów różniących się tylko przedniością/tylnością samogłosek jest bardzo niewielka. Przykłady takich par:

diid (przednie) ‘odmówić’ vs. diid (tylne) ‘zemdleć’

taag (prz.) ‘położyć wysoko’ vs. taag (tl.) ‘siła’

tuug (prz.) ‘złodziej’ vs. tuug (tl.) ‘błagać’

dul (prz.) ‘nozdrze’ vs. dul (tl.) ‘górna strona czegoś’

Podwojone litery powyżej oznaczają długie samogłoski, które w somalijskim są odrębnymi fonemami (tj. zmieniają znaczenie wyrazu). Przykładowo:

dul ‘jw.’ vs. duul ‘leć!’ Samogłoski – barwy poszczególnych samogłosek (w przybliżeniu):

i – (przednie) jak polskie i; (tylne) jak angielskie i w ‘milk’

e – (przednie) jak niemieckie e w ‘geht’; (tylne) jak polskie e

a – (przednie) jak angielskie a w ‘cat’; (tylne) jak polskie a

o – (przednie) jak niemieckie ö; (tylne) jak polskie o

u – (przednie) jak rosyjskie ы; (tylne) jak polskie u

Wszystkie powyższe mają swoje krótkie i długie (podwojone) warianty.

Oprócz tego w somalijskim występują następujące dyftongi, których wymowa nie powinna nastręczać problemów:

ay, aw, ey, oy, ow

ay i ey używane są zamiennie, tj. nie ma między nimi różnicy, oba wymawia się jak w angielskim ‘bay’

Akcent tonalny

W somali samogłoska akcentowana wymawiana jest nieco podwyższonym głosem (tonem). Akcent może padać na dowolną samogłoskę, na dowolny element dyftongu czy samogłoski podwojonej, a jego umiejscowienie zmienia znaczenie wyrazu. Nie jest oznaczany na piśmie. W przykładach poniżej zaznaczam miejsce akcentu wytłuszczeniem:

beer ‘wątroba’ vs. beer ‘ogród’

inan ‘chłopiec’ vs. inan ‘dziewczynka’

ey ‘pies’ vs. ey ‘psy’

Podstaw somalijskiej fonetyki już chyba wystarczy, przejdźmy zatem do obiecanego dialogu (akcenty znów zaznaczone wytłuszczeniem):

Waryaa Yoonis, subax wanaagsan!Waryaa Maxamed, subax wanaagsan, ma nabad baa?Waa nabad. Is ka warran!Waa la fiicanyahay.Waa yahay, Yoonis, nabad gelyoNabad gelyo.

waryaa – witaj (pozdrowienie używane wyłącznie wobec mężczyzn)

subax – ranek

wanaagsan – dobry

ma – partykuła oznaczająca pytanie

nabad – pokój, spokój, bezpieczeństwo

baa – partykuła podkreślenia

ma nabad baa = dosł. czy (to) pokój?

waa – partykuła oznaczająca wypowiedź twierdzącą

waa nabad = (jest tak), pokój

is – ty

ka – o, z (następuje po wyrazie określanym)

warran – opowiedz

is ka warran = dosł. opowiedz o sobie

la – ktoś (bezosobowe; ang. one; niem. man)

fiican – dobrze, w porządku

yahay – on jest

waa la fiicanyahay = (jest tak) (ktoś) ma się dobrze = mam się dobrze

waa yahay = aha, w porządku, no cóż, no dobrze

nabad gelyo = osiągnij pokój (stan pokoju, bezpieczeństwa) = do widzenia

Ciekawostka na dziś (więcej w następnym odcinku – przyjdą nowe dialogi i trochę gramatyki): grzecznie jest odpowiadać na pytania o własne samopoczucie bezosobowo, w typie: „ktoś ma się dobrze” (one is well), przy czym zamiast waa la fiicanyahay można też mówić waa la wanaagsanyahay

Źródłem większości powyższych informacji jest książka pt. Colloquial Somali Martina Orwina.